Verslag Sporen uit het verleden 27, stoomtrams in West-Brabant

In het spoor van de bedevaarttram

Het is zaterdag 6 juni, mijn eerste excursie met de SNE (Stichting NVBS-Excursies). Vanaf station Roosendaal vertrekken we om 10.20 uur met tweeënveertig deelnemers uit heel het land om enkele routes van stoomtrams in West-Brabant te volgen. Het is de zevenentwintigste sporen uit het verleden excursie van de SNE. Dus is er een hartelijke begroeting tussen de leden van de NVBS (Nederlandse Vereniging van Belangstellenden in het Spoor- en tramwegwezen, tegenwoordig als “Railvereniging van toen en nu” aangeduid) die al vaker hebben deelgenomen. Frank Hoogenboom als reisleider, stoomtramkenner Marius Broos als gids en touringcarchauffeur Kees van Brabant Expres maken het mogelijk dat we veel zien en informatie opdoen. Ook worden we voorzien van een boekje met vijfentwintig hele oude foto’s van verschillende plekken langs de route.

Vlak na het station liggen de schuiven, zoals ze in Roosendaal de spoorwegovergang tussen Markt en Kade noemen. Daar was ook een halte van de stoomtram. ,,Maar daar is niets meer van te bespeuren’’, vertelt Broos. De eerste stop is bij de Vierwindenlaan in Ossendrecht voor een wandeling over Oude Trambaan. Het zijn voor Kees, de chauffeur, krappe wegen om te rijden of te draaien. Dat zal later op de dag vaker gebeuren. Maar hij weet steeds feilloos de bus te manoeuvreren en te keren.

Tijdens de wandeling komen we bij Hoeve Calfven een gebouwtje tegen. Misschien wel een voormalig wachtlokaal? Maar daar blijkt geen zekerheid over te zijn. Na de wandeling volgen we de route van de ABT (stoomtramweg-maatschappij Antwerpen-Bergen op Zoom-Tholen) verder naar Bergen op Zoom. ,,Die route van de ABT is nooit een geweldig succes geworden, mede door wangedrag van het personeel, bedrog van binnenuit. Op een gegeven moment is de ZSM (Zuider Stoomtramweg-Maatschappij) bijgesprongen.’’ De route van de ABT was belangrijk tijdens bietencampagnes. Met 4-assers, in verband met het heuvelachtige gebied (Brabantse Wal), werden suikerbieten vanuit België naar de fabriek in Bergen op Zoom gebracht.

In Bergen op Zoom worden we door Frank van der Avert van Zalencentrum De Raayberg opgewacht. De Raayberg was ook een halte aan de lijn naar Bergen op Zoom. Voor ons de plek voor koffie met een Brabantse lekkernij. Groot was de verrassing dat Van der Avert spontaan een uitgebreid verhaal vertelde over het ontstaan van de Raayberg. Zo was de oude boerderij een herberg en koffiehuis met paardenstallen, een plaats waar mensen wat konden drinken en overnachten. En natuurlijk een halte in de tijd dat de stoomtram er reed. Hij vertelde ook verdere wetenswaardigheden over het café en zijn bezoekers en over de wielerbaan die er jarenlang lag, zoals in veel plaatsen in de omgeving.

Na de koffie vervolgen we de route van de tram richting Halsteren. Daar stappen we uit bij ‘Halte Vogelenzang’. Veel foto’s worden gemaakt van het pand waar nu een cafetaria gevestigd is. Dan ontdekt iemand dat wanneer je langs de neonverlichting kijkt nog vaag in de gevel de naam van de halte te zien is. Gelijk klikken de fototoestellen van alle kanten om ook dat vast te leggen.

Bij Halsteren begint ook het subthema van de dag: ‘In het spoor van de Bedevaarttram.’ Deze bedevaarttram reed vanaf Halsteren via diverse plaatsen die we aandoen, naar Hoogstraten in België. Wie op 7 juni 1925 uit Halsteren op bedevaart ging moest al om 3.50 uur in de morgen met de tram vertrekken om om 8.25 uur Belgische tijd in Hoogstraten aan te komen. De terugreis werd dan om 2.50 uur in de middag aanvaard.

Van Halte Vogelenzang rijden we naar Steenbergen. Daar is bij de hoek Kade en in Burgemeester Van Loonstraat niets meer van de tram te zien. Met reisleider, gids en chauffeur van de bus ga ik nog wel even kijken wat er veranderde op de plekken die te zien op oude foto’s in het verstrekte boekje. Zoals hotel Franken waar nu de Tilleborgh staat en de twee herenhuizen op de Burgemeester Van Loonstraat. Op de hoek Kade sloot de lijn van de Rotterdamsche Tramweg-Maatschappij (RTM) vanuit Anna Jacobapolder en Sint Philipsland op de sporen van de ZNSM aan. Over de sporen in Steenbergen gingen onder andere de bieten naar de Steenbergse suikerfabriek. Bedevaartgangers konden in Steenbergen om 4.50 uur op de speciale tram stappen.

We vervolgen de excursie over de Nassaulaan, Afgeslechtedijk en Boonhil naar Kruisland. ,,Op de plek waar nu het benzinestation staat (Cuelenaere) was een tremremise,’’ vertelt Broos. ,,En de hele dijk waar we over rijden is in die tijd gekocht door de ZNSM. Daar hebben ze huisjes neergezet voor werknemers en andere huurders.” Op de polderroute waar nu de Boonhil is kon de tram snelheid maken en ging vlak voor dat de tram afslaat richting de Kruisland over een stalen bruggetje dat er nog ligt. ,,Je kunt links ook nog de contouren van de plek zien waar een wisselplaats was. Nadat de tram verdween is dat stukje grond weer teruggegeven aan de landbouw.’’ In Kruisland staat, komende van de Brugweg, op de Markt direct links nog steeds het witte pand dat destijds een halteplaats was. Voor de bedevaartgangers was het inmiddels 5.10 uur.

De tram vervolgde de rit vanaf de Markt in Kruisland naar de coupure (doorgang) in de dijk bij het Gastelsveer, aan het einde van de Stoofweg. De ZNSM liet die doorsnede maken voor de tram die daarna over een draaibrug die ook voor het wegverkeer bedoeld was, naar Oud-Gastel reed. Bij dreigende vloed kon de coupure met schotbalken dicht worden gemaakt. In de gerestaureerde coupure is ook een stuk rails teruggelegd. Enkele deelnemers aan de excursie vragen zich of die rails wel de goede breedte heeft. En ja, er komt zowaar een rolmaat tevoorschijn. ,,Iets meer dan een meter, dat is het Kaapspoor van 1067 millimeter waar de stoomtrams op reden.’’, concluderen de ‘railmeters’.

Na deze constatering is het weer tijd om de bus in te stappen om naar de voormalige halte Gastelsveer aan de andere kant van het water te rijden. Bij het Gastelsveer, nu Café Gastel Sfeer, was een knooppunt van tramlijnen vanuit Steenbergen, Roosendaal en Oud-Gastel. ,,Op deze plek was een strengelspoor,’’ weet Broos, ,,zodat trams die vanuit Roosendaal kwamen in de boog naar de lijn Steenbergen – Oud-Gastel minder kans hadden om te ontsporen.’’ Vanuit Gastelsveer rijden we binnendoor naar Stampersgat, de tram reed via Oud Gastel, maar de tijd ontbreekt om daar langs te rijden en de straten waar de tram liep zijn er te nauw voor onze bus. In Stampersgat lag een tramaansluiting richting de suikerfabriek en we komen langs de Brugstraat die naar de draaibrug liep waar de tram ooit overheen reed. Nu rijden we langs een huis met aanduiding “Tramstation” door Stampersgat heen en steken ten oosten van het dorp de Dintel over.

De tram reed ooit van Stampersgat via Fijnaart, Oude Molen en Helwijk naar Willemstad. ,,Voor Fijnaart was de tram voor de ZNSM ook belangrijk voor het vervoer naar en van de zuivelfabriek die er stond.” Ook wijst Broos onderweg op plekken langs dijken waar nog te zien is dat de tram er reed of op een licht oplopende schuinte waar de tram makkelijker tegenop kon rijden.

Aangekomen in Willemstad staat een wandeling op het programma door het centrum van het mooie stadje. In de Landpoortstraat staan we stil bij ‘De Tramhuizen’, personeelswoningen die de ZNSM liet bouwen in 1907. We laten ons bij de haven door Broos de loop van de sporen aanwijzen en lopen over het tracé van de tram langs de wal terug naar de bus die net buiten de vesting op ons wacht.

Na de wandeling rijden we terug richting Stampersgat en volgen we vanaf Oud Gastel de route van de tram via Oudenbosch en Hoeven naar Etten-Leur. ,,Tussen Oud Gastel en Oudenbosch lag de trambaan langs wat de oude weg die je zo af en toe links of rechts van ons ziet opduiken. De weg is later rechtgetrokken.’’ Bij de doorkomst in Oudenbosch wijst Broos op gebouwen op oude foto’s die er nog steeds staan waaronder het agentschap van de tram. Tussen Hoeven en Etten-Leur staat Het Strooienhuis, waar ook een tramhalte was.

Bij de voormalige tramhalte Het Witte Paard in Etten-Leur stappen we uit voor een gezellige borrel met bittergarnituur. Bij deze halte moesten de bedevaartgangers in 1925 om 6.35 uur in de morgen klaarstaan om de tram naar Hoogstraten te halen. Wij vertrekken er tegen het einde van de middag naar Rijsbergen. De maatschappij voor Exploitatie van Buurtspoorwegen in Nederland (EBN) was hier gevestigd, opgericht om een door de Antwerpsche Maatshappij voor den dienst van Buurtspoorwegen (AMDB) van Rijsbergen naar Meersel-Dreef en Hoogstraten in België te kunnen aanleggen.

Vanaf het witte kapelletje ‘Onze Lieve Vrouw van Altijddurende Bijstand’ aan het Kruispad in Rijsbergen gaan we wandelen op het fietspad ‘Oude Trambaan’. ,,Waar het kapelletje staat boog de tram van de weg af richting Meersel-Dreef.’’ Bij het kapelletje ligt een ijzeren wiel van een goederenwagon, gevonden in de omgeving. Met af en toe wat regen is het de langste wandeling van de dag (1,7 km) die we op het fietspad door een agrarisch gebied maken.

Nadat we dit gedeelte van het fietspad hebben gereden brengt Kees ons naar de laatste stop, station Meersel-Dreef. Na het nemen van de foto’s van het oude stationsgebouw wandelen we naar het einde van het fietspad, de stevige stalen trambrug over de Mark. Bij die brug eindigt De Oude Tramweg, de rest van de tramlijn ligt op privéterrein. We lopen weer terug naar station Meersel-Dreef. De bedevaartgangers in 1925 eindigde hun reis in Hoogstraten om 8.25 uur (Belgische tijd). Broos legt uit dat dit laat lijkt. ,,Er was in die periode een verschil van twintig minuten omdat België de Engelse tijd aanhield en nog eens een uur verschil door de zomertijd.’’ Van Meersel-Dreef brengt Kees ons naar Breda waar de geslaagde excursie eindigt.

Harry Veenstra

Naschrift Frank Hoogenboom: op 20 juni zijn er tijdens de tweede uitvoering van deze excursie 26 deelnemers. We rijden vanuit Roosendaal rechtstreeks naar Bergen op Zoom en volgen van daar de route van de ABT naar Halsteren en Tholen. Daar gebruiken we koffie/thee en een Zeeuwse bolus (want Tholen is Zeeuws) en maken een wandeling door het stadje, langs het fraai gerestaureerde wachtlokaal van de tram.

In de straat zijn afvoergoten aangebracht die suggereren waar de tramrails heeft gelegen. De “spoorwijdte” klopt niet, maar het is een sympathieke suggestie. Terug in Halsteren stoppen we bij de voormalige halte Vogelenzang en van daar af volgen we de route die de eerste groep ook heeft genomen. Kort na ons vertrek per bus uit Meersel-Dreef richting Breda klinkt een vervaarlijk gesis onder de stoel van onze chauffeur! Hij laat zich niet van zijn stuk brengen en zet ons keurig af in Breda, maar daarna zoekt hij assistentie, terwijl we met een twaalftal deelnemers aan het diner in restaurant de Colonie op de Markt in Breda zitten. Daar kunnen we meegenieten van de WK-wedstrijd Nederland-Zweden die “we” ook nog eens met maar liefst 5-1 winnen!

Kopfoto: trambrug van de AMDB / NMVB over de Mark bij Meersel-Dreef, 6 juni 2026. Foto Hendrik-Jan Bakker